در حالی که مقامهای ایران اردوهای جنگی و طرحهای نظامی مدارس را “فرهنگی و داوطلبانه” میخوانند، فعالان حقوق کودک و معلمان میگویند حکومت از فقر و محرومیت برای جذب دانشآموزان به ساختارهای شبهنظامی بهره میبرد.ردپای نهادهای نظامی و ایدئولوژیک در مدارس ایران اتفاق تازهای نیست، اما این حضور در ماههای اخیر از چارچوب برنامههای تبلیغاتی گذشته فراتر رفته است.
در حالی که مقامهای جمهوری اسلامی اردوهای “راهیان نور” و طرح “نومیدان” را “فعالیت فرهنگی، داوطلبانه و توانمندسازی” میخوانند، گزارشها از ورود آموزش سلاح به مدارس ابتدایی و فراخوان سپاه پاسداران برای جذب کودکان ۱۲ سال به بالا خبر میدهند. روندی که به هشدار سازمان عفو بینالملل و دیدهبان حقوق بشر درباره حضور کودکان مسلح در ایستهای بازرسی منجر شده است.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
همزمان نقش مستقیم وزارت آموزشوپرورش در بسیج سیاسی دانشآموزان نیز آشکارتر شده است. این وزارتخانه در یک بخشنامه رسمی در آبان ۱۴۰۵ از مدارس خواسته است علاوه بر اعزام دانشآموزان به راهپیمایی ۱۳ آبان و نماز جمعه “با لباس فرم مدرسه”، زمینه حضور هفتگی آنان را در “تجمعات شبانه” چهارشنبهها فراهم کنند.
دستوری که بیآنکه اشارهای به رضایت والدین یا امنیت دانشآموزان زیر ۱۸ سال داشته باشد، با انتقاد جدی تشکلهای صنفی معلمان روبهرو شده است.
این تحولات پرسش قدیمی اما مهمی را دوباره پیش کشیده است: در کشوری که مدرسه زیر سایه ساختارهای امنیتی قرار گرفته، چه بر سر کودکی، آموزش و آینده دانشآموزان میآید؟
از انقلاب فرهنگی تا “نومیدان”؛ وقتی حیاط مدرسه دیگر امن نیست
مدرسه قرار است جایی برای بازی، دوستی، یادگیری و تمرین پرسشگری باشد. نظام آموزشی ایران از همان دهه شصت و همزمان با “انقلاب فرهنگی” راه دیگری رفت.
حکومت ابتدا معلمان دگراندیش را کنار گذاشت و کتابهای درسی را بازنویسی کرد. سپس در دهه هفتاد، با قانونیکردن تشکیلات “بسیج دانشآموزی”، به سازماندهی سیاسی و نظامی کودکان شکل رسمی داد.
سیوان سلیمانی، فعال صنفی معلمان و عضو انجمن صنفی معلمان کردستان، در گفتوگو با دویجە ولە فارسی، در اینبارە توضیح میدهد که این آموزشها فقط در کتاب درسی خلاصه نمیشود، بلکه از راه “برنامه درسی پنهان”، یعنی مناسبات روزمره و برنامههای فوقبرنامه، به ذهن دانشآموزان منتقل میشود.
بیشتر بخوانید: دیدهبان حقوق بشر: ایران از کودکان افغان در جنگ سوریه استفاده میکند
او به تصاویر حضور نیروهای سرکوبگر با ادوات جنگی در حیاط مدارس پس از جنبش “ژن، ژیان، ئازادی” اشاره میکند و میگوید: «مدرسه دیگر صرفاً یک نهاد مدنی و آموزشی نیست، بلکه حتی ساختار فیزیکی آن نیز میتواند به بخشی از زیرساخت امنیتی و نظامی حاکمیت تبدیل شود.»
این رویکرد حتی کودکان سالهای اول دبستان را هم در بر گرفته است.
آزاده نعمان، معلم، فعال صنفی فرهنگیان و عضو اتحادیه ملی آموزش انگلستان، در گفتوگو با دویچە ولە با یادآوری قانون سال ۱۳۷۵ که آموزشوپرورش را به حمایت از بسیج دانشآموزی موظف کرده، میگوید کە این وزارتخانه خود بخشی از “ساختار بازتولید بیرحمی” در حق کودکان است.
به گفته او “برنامههای دفاعی و ایدئولوژیک برای کودکان شش و هفتساله هم اجرا میشود” و درس “آمادگی دفاعی” نیز حدود ۴۰ سال است که با بخشهای عملی در مراکز بسیج و مباحثی زیر عنوان مقابله با “جنگ نرم” در مدارس حضور دارد.
نعمان از حضور نیروهای بسیجی و روحانیون در مدارس انتقاد میکند. افرادی که به گفته او، هیچ آموزش تخصصی برای کار با کودکان ندیدهاند.
او هشدار میدهد که ورود این افراد، فضای مدرسه را به محیطی پرتنش و پر از ترس تبدیل میکند و استقلال و جایگاه معلم را در کلاس درس از میان میبرد. این فعال صنفی فرهنگیان در ادامە میگوید: «مدرسه پادگان نظامی نیست که به کودک پیوسته امر و نهی شود؛ بلکه مکانی است که دانشآموز باید بتواند پرسشگری کند و رشد فکری داشته باشد.»
اما چرا حکومت همچنان بر زنده نگه داشتن فضای جنگ و اعزام دانشآموزان به مناطق جنگی اصرار دارد؟
سوران لطفی، فعال صنفی فرهنگیان و سخنگوی پیشین شورای هماهنگی تشکلهای صنفی فرهنگیان ایران در گفتوگو با دویچە ولە پاسخ این پرسش را در “بحران مشروعیت” و شکاف عمیق میان نسل جوان و ساختار سیاسی میبیند.
به باور او هدف از اردوهای “راهیان نور” آشنا کردن بچهها با تاریخ نیست. حکومت میخواهد ذهن نسل آینده را “تسخیر” کند تا بهجای پرسشگری و خواستن زندگی بهتر، “اطاعت” را بیاموزد و آماده پرداخت هزینه سیاستهای حاکمیت باشد.
فقر چگونه به ابزار عضوگیری تبدیل میشود؟
پشت این برنامههای ایدئولوژیک یک واقعیت اقتصادی تلخ هم پنهان است. در شرایطی که بسیاری از مدارس در مناطق محروم از امکانات اولیه بیبهرهاند و آموزش هر روز “کالاییتر و طبقاتیتر” میشود، نهادهای قدرت از همین تنگنا برای جذب نوجوانان بهره میبرند.
سوران لطفی این وضعیت را “بهرهکشی مضاعف” از کودکان، بهویژه در مناطق محروم و مرزی، میداند و میگوید: «حکومتی که نمیتواند برای کودکان مدرسه، کتاب، تغذیه، امنیت و چشمانداز شغلی فراهم کند، حق ندارد فقر و محرومیت آنان را به سرمایهای برای سازماندهی نظامی و امنیتی خود تبدیل کند.»
آمنه عسگری طرقی، فعال حقوق کودک و نماینده “مدافعان حق کودکی در ایران” نیز در گفتوگو با دویچە ولە فارسی، دست روی تناقض آشکار طرح “نومیدان” میگذارد.
بە گفتە او در حالی که بسیاری از دانشآموزان در مدارس فرسوده درس میخوانند، حکومت برنامهای رایگان برای آموزش سلاح به کودکان تدارک دیده و برای دانشآموزان مدال و جایزه و برای مدیران لوح تقدیر در نظر گرفته است.
بیشتر بخوانید: کودکان سرباز، ابزاری حکومتی برای سرکوب مردم
عسگری طرقی به وضعیت بهشدت آسیبپذیر کودکان مهاجر، بهویژه کودکان افغانستانی فاقد مدارک اقامتی، اشاره میکند و میگوید حقوق پایهای مانند آموزش و امنیت برای آنها به “امتیازاتی مشروط” تبدیل شده که حکومت در برابر پذیرش خواستههای سیاسی و ایدئولوژیک به آنها میدهد.
با این تصویر، ادعای “مشارکت داوطلبانه” کودکان رنگ میبازد. در همینباره آزاده نعمان میپرسد: «کودکی شش یا هفتساله و حتی یازده یا دوازدهساله چه قدرت انتخابی در زندگی خود دارد؟».
او میگوید، گاهی خانوادههای بهشدت فقیر، اگر ببینند حضور فرزندشان در این برنامهها به نمره انضباطی یا حتی یک وعده غذای گرم گره خورده، ناچار به پذیرش آن میشوند.
سیوان سلیمانی نیز به شکل دیگری از فشار، یعنی “تبعیض غیرمستقیم”، اشاره میکند: «امتیازهایی مانند تخفیف امکانات ورزشی، تسهیلات ورود به دانشگاه و کسر خدمت سربازی برای اعضای بسیج باعث میشود برخی نوجوانان کمدرآمد، نه از سر باور ایدئولوژیک، بلکه برای رسیدن به امکانات و فرصتهای برابر وارد این ساختارها شوند».
پشت سپر “حق شرط”؛ تعهداتی که روی کاغذ ماندند
ایران در سال ۱۳۷۳ به “پیماننامه حقوق کودک” پیوست، اما مقامهای جمهوری اسلامی هر وقت با انتقاد بینالمللی روبهرو میشوند، به “حق شرط” کلی و اولویت قوانین داخلی استناد میکنند.
آمنه عسگری طرقی این استدلال را بیاعتبار میداند، چون خود پیماننامه صراحتاً هر حق شرطی را که با هدف اصلی آن در تضاد باشد “غیرمجاز” اعلام کرده است.
او با اشاره به “اصول پاریس” (۲۰۰۷) یادآور میشود که مفهوم کودک مرتبط با نیروهای مسلح، تنها به حضور در خط مقدم یا حمل اسلحه محدود نیست و بهکارگیری افراد زیر ۱۸ سال در کارهای پشتیبانی، اطلاعاتی، گشتهای امنیتی و ایستهای بازرسی را هم شامل میشود.
ماجرای “پروتکل اختیاری سال ۲۰۰۰ درباره مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه” این تصویر را روشنتر میکند. ایران این سند را در سال ۱۳۸۹ امضا کرد، اما هرگز به تصویب نرساند.
سوران لطفی یادآور میشود که بهدلیل تصویبنشدن پروتکل، نمیتوان تعهدات مستقیم آن را به ایران نسبت داد. به گفتە او با این حال دولت به عنوان متولی آموزش عمومی و عضو پیماننامه حقوق کودک، وظیفه دارد از بچهها در برابر خشونت و بهرهکشی محافظت کند و نمیتواند همزمان مسئول آموزش کودک باشد و او را در خدمت اهداف امنیتی بگذارد.
اما چرا آن پروتکل هیچوقت تصویب نشد؟
عسگری طرقی به بحثهای سال ۱۳۹۵ برمیگردد، زمانی که حسینعلی حاجیدلیگانی، نماینده وقت مجلس، محمدرضا نقدی، فرمانده وقت بسیج و کبری خزعلی، رئیس وقت شورای فرهنگی اجتماعی زنان صراحتاً با تصویب آن مخالفت کردند و هشدار دادند که این کار به تعطیلی جذب نیرو در بسیج دانشآموزی منجر میشود.
در کنار اینها، عسگری طرقی به نکتهای خبرساز در طرح “نومیدان” اشاره میکند و میپرسد: «یک نهاد بشردوستانه چه نقشی در برنامهای دارد که به کودکان آموزش سلاح میدهد؟»
بررسی وبسایت رسمی این رویداد دانشآموزی نشان میدهد که نام و نشان “جمعیت هلالاحمر” در کنار بسیج دانشآموزی و وزارت آموزشوپرورش بهعنوان یکی از نهادهای همکار درج شده است.
این طرح هرچند بخش “امداد و نجات” دارد، اما همزمان شامل “رشته سلاح” و آموزشهایی مانند باز و بسته کردن سلاح و خشابگذاری برای دانشآموزان دوره متوسطه نیز میشود.
عسگری طرقی تأکید دارد که مشارکت یک نهاد بشردوستانه در چنین برنامهای باید از طریق نهضت بینالمللی صلیب سرخ پیگیری شود.
زخمهای پنهان؛ از اضطراب امروز تا خطر “طرد اجتماعی” فردا
پیامدهای این سیاستها به کلاس درس محدود نمیماند. به گفتە کارشناسان رویارویی زودهنگام با سلاح، فضای جنگ و فرهنگ مرگ در کوتاهمدت میتواند به اضطراب، پرخاشگری و گاه “اختلال استرس پس از سانحه” بینجامد و در بلندمدت، بنیانهای فکری نسل جدید را تضعیف کند.
سوران لطفی هشدار میدهد که کشاندن دانشآموزان به فضای “دشمنسازی” و تقسیم جامعه به “خودی” و “غیرخودی”، بهتدریج توان گفتوگو، همدلی و تفکر انتقادی را از آنان میگیرد، زیرا “آموزش سلاح به کودک جایگزین آموزش زندگی نیست، همانطور که تربیت نیروی مطیع معادل تربیت شهروند مسئول و آگاه نیست.”
آمنه عسگری طرقی نیز تاکید میکند که کودکی دورهای تکرارنشدنی است و نباید قربانی اهداف سیاسی شود. او در ادامە میگوید: «کودکان حق دارند همین امروز شادی داشته باشند و زندگی را در آغوش بگیرند، نه اینکه در فرهنگ مرگ و شهادت پرورش یابند.»
بیشتر بخوانید: کودکان در ایستهای بازرسی؛ خط مقدمی که نباید وجود داشته باشد
این فعال حقوق کودکان بە انگیزه خود نوجوانان اشاره میکند و میگوید، بسیاری از بچهها از روی کنجکاوی، هیجان و نیاز طبیعی به بودن در جمع همسالان به این برنامهها کشیده میشوند و نباید انگیزه کودکانه آنها را با نیت برگزارکنندگان یکی دانست.
هشدار دیگر او متوجه آینده نوجوانانی است که در گشتهای امنیتی، برای “حفظ نظم” تجمعات یا سرکوب اعتراضات بهکار گرفته شدهاند.
عسگری طرقی از خطر “طرد اجتماعی” این بچهها میگوید و تأکید میکند که اگر جامعه آنها را بهجای “قربانی بهرهکشی”، عامل آگاه سرکوب ببیند، انزوا و وابستگیشان به همان نهادهای نظامی بیشتر میشود.
او در اینبارە میگوید: «مسئولیت این وضعیت بر عهده بزرگسالان، فرماندهان و نهادهایی است که کودکان را سازماندهی و بهکار گرفتهاند، نه خود کودکان.»
در فضای بسته چه میتوان کرد؟
وقتی آموزش و پرورش بهطور متمرکز دست حکومت است و اعتراض معلمان با تهدید، بازجویی و زندان پاسخ میگیرد، ایستادن در برابر این روند آسان نیست.
با این وجود هیچکس انتظار ندارد خانوادهها و معلمان بهتنهایی بار این مقابله را به دوش بکشند.
آزاده نعمان به کارهای محتاطانهای اشاره میکند که در توان برخی خانوادههاست. از جمله طرح پرسشهای کتبی از مدرسه، پافشاری بر “حق انصراف” فرزندان و گفتوگو با بچهها در خانه برای جبران آسیبهای تبلیغاتی.
او همچنین رساندن خبرها و شواهد به نهادهای بینالمللی، از جمله سازمان “آموزش بینالملل”، را یکی از راههای اثرگذار میداند.
سیوان سلیمانی راه پایدارتر را بیرون آمدن از دایره محدود صنفی میداند.
به گفته او آموزش عادلانه و غیرایدئولوژیک نباید تنها دغدغه معلمان بماند، بلکه باید با شکلگیری یک “ائتلاف اجتماعی” میان معلمان، خانوادهها، دانشگاهیان و نهادهای مدنی به یک خواسته عمومی تبدیل شود.
آمنه عسگری طرقی نیز بر پیوند جنبش حقوق کودک با جنبشهای کارگری، زنان و پرستاران تأکید دارد و در سطح بینالمللی پیشنهاد میکند که مستندات دقیق به هیئت حقیقتیاب سازمان ملل، کمیته حقوق کودک و یونیسف ارائه شود، نقش جمعیت هلالاحمر در طرح “نومیدان” از طریق نهضت صلیب سرخ پیگیری گردد و در صورت فراهم بودن شرایط حقوقی، از سازوکار “صلاحیت جهانی” برای پیگرد عاملان استفاده شود.
سوران لطفی نیز با تأکید بر اینکه در مسیر مستندسازی نباید امنیت و حریم خصوصی کودکان به خطر بیفتد، یادآوری میکند که مبارزه با سربازگیری بدون ایستادن در برابر ریشههای آن، یعنی فقر، ترک تحصیل و تبعیض آموزشی، به نتیجه نمیرسد.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
او مطالبه اصلی معلمان و فعالان آموزشی را اینگونه خلاصه میکند: «مدرسه باید از انحصار حکومت و نهادهای نظامی خارج شود. این مطالبه فقط دفاع از حقوق دانشآموزان نیست، بلکه دفاع از آینده جامعه است.»
حضور نهادهای نظامی در مدارس ایران در میانه دو روایت متضاد ادامه دارد: آنچه حکومت “فعالیت فرهنگی و دفاعی” میخواند و آنچه معلمان و مدافعان حقوق کودک نقض آشکار حقوق دانشآموزان میدانند.
در نبود نظارت مستقل در داخل کشور، سرنوشت امنیت و استقلال مدارس بیش از هر چیز به مستندسازی، همراهی افکار عمومی و پیگیری نهادهای بینالمللی بستگی دارد.
