گزارش سیانان مبنی بر قصد احتمالی رژیم ایران برای انفجار یک “بمب کثیف”، به بحثهای بسیاری دامن زده است. این موضوع را با چند دانشمند متخصص تسلیحات و تهدیدهای ناشی از سلاحهای کشتارجمعی و رادیولوژیک در میان گذاشتیم.پس از انتشار گزارش شبکهسیانان در روز دوشنبه ۱۶ نوامبر (۲۵ آبان) مبنی بر این که جمهوری اسلامی در حال تدارک طرحهایی برای استفاده از “بمب کثیف” یا سلاح شیمیایی در واشنگتن است، دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده نیز در گفتوگو با شبکه خبری فاکسنیوز گفت نشانههایی وجود دارد که نشان میدهد حکومت ایران “پس از آن که توان اتمیاش توسط آمریکا نابود شده، در حال کار بر روی توسعه سلاحهای بیولوژیکی یا شیمیایی است”.
ترامپ با اشاره به این که ساخت سلاح اتمی بسیار دشوارتر است گفت: «آنها به دنبال گاز و سلاحهای بیولوژیکی هستند.»
اما فارغ از گمانهزنیهای سیاسی، چنین تهدیدی به لحاظ فناوری تا چه حد جدی است؟ آیا رژیم ایران اصولا از چنین قابلیتی برخوردار است؟
به لحاظ تاریخی، استفاده از تسلیحاتی غیر از گلوله و شمشیر و توپ و آتش، از اعصار دور رایج بوده و در طول تاریخ میتوان رد آن را تا ۶۰۰ سال پیش از میلاد نیز پیدا کرد.
بیشتر بخوانید: غنیسازی اورانیوم در ایران؛ توجیهناپذیری نسبت هزینه و فایده
در قرن اخیر، گوبلز، وزیر پروپاگاندای آلمان نازی، بریتانیا را متهم کرده بود که برای ورود تب زرد به هند و وارد کردن حشرات آلوده از آفریقای غربی تلاش میکند. در دوران پس از جنگ جهانی دوم، چینیها نیز آمریکا را متهم کرده بودند که باعث شیوع و اپیدمی وبا در سال ۱۹۶۱ در هنگکنگ شده است.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
این موضوع حتی در زمان شیوع بیماری سارس نیز ادامه داشت و برخی از منابع چینی در آن زمان مدعی شده بودند که سارس، سلاحی بیولوژیک است و با این هدف به کار گرفته شده که اقتصاد چین را به بحران بکشاند. در سادهترین شکل ممکن، جنگ بیولوژیک را میتوان به معنای بهرهگیری از عوامل بیولوژیک از جمله باکتریها، ویروسها و قارچها و نیز فراوردههای آن به منظور از بین بردن یا ناتوان کردن انسانتعریف کرد.
ارتش ژاپن در جریان جنگ جهانی دوم، واحدی محرمانه برای تحقیقات و توسعه تسلیحات میکروبی و شیمیایی به نام واحد ۷۳۱ را ایجاد کرده بود و بر اساس بسیاری از منابع تاریخی، بر روی استفاده از طاعون و وبا و سیاهزخم و کزاز در جنگهای بیولوژیک تحقیق میکرد.
با این حال، بسیاری از کشورها در دههای گذشته به تدریج ذخایر تسلیحات بیولوژیک خود را منهدم کردند. بریتانیا در اواخر دهه ۶۰ میلادی این کار را انجام داد. در آمریکا در اوایل دهه ۷۰ میلادی، ذخایر تسلیحات بیولوژیک از جمله عوامل سیاهزخم و سم بوتولیسم و نظایر آن، نابود شدند.
این تحولات در زمانی رخ دادند که کنوانسیون منع توسعه و تولید و ذخیرهسازی تسلیحات بیولوژیک، در اوایل دهه ۷۰ میلادی تصویب شد. این معاهده، ذخیرهسازی پاتوژنها و توکسینهایی را که هیچگونه توجیهی برای اهداف درمانی و صلحآمیز نداشتند ممنوع کرد.
با این حال، نمونههای جدیدتری از حملاتی با استفاده از این دست تسلیحات نیز در تاریخ وجود دارد، از جمله ماموران مخفی روسیه که بارها متهم شدهاند مخالفان خود را با یک نوع عامل عصبی به قتل رساندهاند.
از جمله این حملات، در سال ۱۹۹۵ رخ داد که در جریان آن، اعضای یک فرقه ژاپنی به نام اوم شینریکیو با استفاده از گاز مایع سمی سارین به متروی توکیو حمله کردند. حتی گفته شد که اعضای این فرقه در سال ۱۹۹۲ قصد داشتند ویروس ابولا را از زئیر به دست بیاورند و از آن با اهداف تروریستی استفاده کنند.
آیا واقعا میتوان ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم را از ایران خارج کرد؟
پس از حملات یازدهم سپتامبر در آمریکا نیز یک مورد پیچیده مطرح شد که به پرونده پخش باکتری سیاهزخم مربوط میشد. در آن زمان گزارشهایی از نامههای پستی آلوده به باکتری سیاهزخم منتشر شد. پروندهای که با خودکشی دکتر آیوینز از انستیتوی تحقیقات پزشکی بیماریهای عفونی در ایالت مریلند مبهم ماند. او متهم شده بود که نمونهای از باکتری سیاهزخم در اختیار دارد که جهشهای ژنتیکی آن دقیقا شبیه نمونههایی بوده که در حملات بیولوژیکی در خاک ایالات متحده مورد استفاده قرار گرفته بود.
اما مقصود از بمب کثیف یا سلاحهای بیولوژیکی یا شیمیایی که در گزارش سیانان و اظهارات ترامپ به آن اشاره شده دقیقا چه میتواند باشد؟
آیا رژیم ایران توانایی ساخت بمب کثیف را دارد؟
پروفسور فیلیپ سی. بلیک، استاد دانشگاه و متخصص مطالعات منع اشاعه تسلیحات، تروریسم و تهدیدهای ناشی از سلاحهای کشتارجمعی با بیان این که “تلاش افراد منفرد، گروهها یا دولتها برای دستیابی به سلاحهای رادیولوژیک، سابقه تاریخی چندانی ندارد” به دویچه وله فارسی میگوید: «عملا هر کشوری در جهان تا حدی توانایی ساخت بمب کثیف را دارد، زیرا مواد پرتوزا در صنعت، پزشکی و حوزههای دیگر وجود دارند.»
این عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات بینالمللی میدلبری در مونتری با تخصص سلاحهای رادیولوژیک به دویچه وله فارسی میگوید: «حکومت ایران به طیفی از مواد پرتوزا دسترسی دارد که میتوان آنها را در سلاحهای رادیولوژیک به کار گرفت. برای مثال، در صنعت نفت هنگام حفاری از چشمههای پرتوزا برای بررسی سازندهای سنگی یا آزمایش لولهها استفاده میشود.»
بیشتر بخوانید: “بمب کثیف” چیست و چقدر خطرناک است؟
پروفسور بلیک اضافه میکند: «ایران همچنین سوخت هستهای مصرفشده دو رآکتور هستهای فعال، پسماندهای حاصل از تولید ایزوتوپهای پزشکی و دیگر پسماندهای مرتبط با چرخه سوخت هستهای را نگهداری میکند.»
در همین ارتباط او به رابطه معکوس میان میزان امکانپذیری ساخت یک سلاح رادیولوژیک و شدت پیامدهای آن اشاره میکند و میگوید: «در صنعت نفت از چشمههای پرتوزا برای بررسی سازندهای سنگی یا آزمایش لولهها استفاده میشود و این چشمهها نسبتا کوچکاند و میزان پرتوزایی آنها نیز نسبتا کمتر است. در سوی دیگر این طیف، سوخت هستهای مصرفشده یک رآکتور پرتوزایی بسیار بالایی دارد، اما حجیم است و به دلیل همین پرتوزایی، کار با آن و حملونقل آن دشوار است.»
اما آنچه که تحت عنوان “بمب کثیف” شناخته میشود به گفته او به طور کلی، به نوعی وسیله پراکندهساز مواد پرتوزا اطلاق میشود که در آن، “مواد پرتوزا با نوعی سازوکار پراکندهسازی ترکیب میشوند”.
به عبارت دیگر، معمولا وقتی از کلمه بمب استفاده میشود منظور، استفاده از مواد منفجره برای پراکندهکردن مواد پرتوزاست. اما او میگوید که یک وسیله پراکندهساز مواد پرتوزا، میتواند از روشهای دیگری مانند مواد آتشزا یا حتی یک پنکه مکانیکی نیز برای پراکندهسازی استفاده کند.
به گفته او این کار ممکن است حتی به مراتب سادهتر از این نیز باشد مثلا این که فرد یا گروه مهاجم، مواد پرتوزا را در مکانی مانند یک سطل زباله قرار دهد “بهگونهای که هر فردی را که در نزدیکی آن قرار میگیرد، در معرض پرتو قرار دهد”.
استفاده از سلاحهای رادیولوژیک؛ سیگنالی پرهزینه با کارآمدی پایین
پروفسور فیلیپ سی. بلیک، عضو هیئت علمی مؤسسه مطالعات بینالمللی میدلبری در مونتری به دویچه وله فارسی میگوید: «سلاحهای رادیولوژیک بالقوه میتوانند برای جلوگیری از دسترسی به یک منطقه، تحمیل هزینههای سنگین پاکسازی و یا ایجاد آثار روانی موثر باشند. این سلاحها بهطور کلی در آسیبرساندن مستقیم به افراد یا کشتن آنها کارایی کمتری دارند. البته میتوانند مستقیما به افراد آسیب برسانند و باعث مرگ آنها شوند، اما ابزار چندان کارآمدی برای این کار نیستند.»
این استاد دانشگاه در عین حال احتمال قصد رژیم ایران برای استفاده از چنین سلاحهایی را پایین ارزیابی میکند و میگوید: «بعید میدانم ایران حملهای رادیولوژیک انجام دهد یا از چنین حملهای حمایت کند. اگر چنین کاری انجام دهد، فکر میکنم به احتمال زیاد اشتباه محاسباتی بسیار بزرگی از جانب این کشور خواهد بود. البته اشتباهات محاسباتی رخ میدهند.»
به باور او، اگر حکومت ایران دست به چنین اقدامی بزند، دلیل اصلی احتمالی که خواهد داشت، “اثر شوکآور آن است” چرا که “چنین حملهای این پیام را منتقل میکند که آنها حاضرند از خطوط قرمز هنجاری عبور کنند”.
او چنین اقدام احتمالی را مصداق “سیگنال پرهزینه” مینامند، زیرا اگر رژیم ایران دست به این کار بزند، خطر واکنشهای متقابل شدید، از جمله اقدام تلافیجویانه نظامی را به جان میخرد.
او به استفاده رژیم اسد از سلاحهای شیمیایی علیه مخالفان اشاره میکند و میگوید آنها ممکن است قصد داشتهاند به مخاطبان داخلی و یا خارجی این پیام را منتقل کنند که برای حفظ قدرت حاضرند دست به هر کاری بزنند.
به گفته این متخصص تسلیحات رادیولوژیک، در مواجهه با حوادث شیمیایی، زیستی، رادیولوژیک و هستهای (CBRN) معمولا آن مناطق تخلیه میشوند تا میزان مواجهه با پرتو در طول زمان به حداقل برسد.
ساخت یک “بمب کثیف” به پیچیدگی فنی زیادی نیاز ندارد
آیا رژیم ایران از توانمندیهای فنی لازم برای ساخت و بهکارگیری یک بمب کثیف، آنگونه که در گزارش اخیر سیانان توصیف شده است، برخوردار است؟
دکتر ادوین لایمن، مدیر بخش ایمنی نیروگاههای هستهای “اتحادیه دانشمندان نگران” (Union of Concerned Scientists) در واشنگتن دیسی در پاسخ به این پرسش به دویچه وله فارسی میگوید: «ساخت یک “بمب کثیف” بهطور کلی به پیچیدگی فنی زیادی نیاز ندارد. بنابراین، با فرض اینکه مواد رادیواکتیو در دسترس باشند، میتوانم بگویم که بله، ایران توانایی ساخت چنین بمبی را دارد.»
با این همه، او میان توانایی نظری و عملی تفاوت قائل میشود و میافزاید: «اما بهکارگیری آن موضوع دیگری است و بیشتر به این بستگی دارد که آیا ایران عواملی در ایالات متحده دارد که بتوانند بدون شناسایی شدن فعالیت کنند و به مواد مورد نیاز، یعنی منابع رادیواکتیو و مواد منفجره شیمیایی، دسترسی داشته باشند یا نه.»
لایمن با اشاره به این که در ایالات متحده و سراسر جهان، برای بیشتر منابع رادیواکتیوی که کاربرد تجاری دارند، الزام قانونی به حفاظت شدید در برابر سرقت وجود ندارد میگوید: «در واقع، هر سال گزارشهای زیادی از سرقت این منابع منتشر میشود. با این حال، بیشتر این موارد مربوط به منابع رادیواکتیو کوچکتر هستند که نمیتوان با استفاده از آنها بمبهای کثیف بسیار مؤثری ساخت. این احتمال وجود دارد که در قالب یک عملیات سازمانیافته، بتوان تعداد کافی از این منابع کوچکتر را گردآوری کرد و تهدیدی جدی به وجود آورد.»
او با اشاره این که انگیزه جمهوری اسلامی از چنین اقدام احتمالی ممکن است “بهرهبرداری از ترس عمومی از تشعشعات به منظور ایجاد وحشت باشد” میگوید: «ایران میداند که جهان از دستیابی این کشور به سلاح هستهای هراس دارد و بمب کثیف میتواند راهی برای بهرهبرداری از این ترس باشد، بدون آنکه نیازی به استفاده از یک سلاح هستهای واقعی وجود داشته باشد.»
به گفته او، یک انفجار احتمالی با چنین تسلیحاتی، مواد رادیواکتیو را در محیط پخش میکند و میتواند افراد حاضر در نزدیکی محل انفجار را در معرض تشعشعات قرار دهد و موجب آلودگی رادیواکتیو شود.
مدیر بخش ایمنی نیروگاههای هستهای اتحادیه دانشمندان نگران میافزاید: «با این حال، آثار مستقیم انفجار به آثار ناشی از ماده منفجره شیمیایی محدود میشود و بعید است که بمب کثیف، بر اثر قرار گرفتن در معرض تشعشعات، در مقیاس وسیع، تلفات فوری بیشتری به بار آورد.»
با این حال، به باور او قرار گرفتن در معرض سطوح پایینتر تشعشعات نیز میتواند خطر ابتلا به سرطان را در افراد افزایش دهد و آلودگی رادیواکتیو باقیمانده ممکن است باعث شود دسترسی به یک منطقه برای مدتی ممنوع شود و برای اینکه آن منطقه دوباره قابل سکونت شود، به پاکسازی پرهزینه نیاز باشد.
غیرقابل سکونت شدن منطقهای به وسعت چند بلوک شهری برای سالها
دکتر لایمن با بیان این که “وسعت منطقه آسیبدیده و میزان احتمالی قرار گرفتن در معرض تشعشعات به طراحی بمب کثیف و مواد بهکاررفته در آن بستگی دارد” میگوید: «افزایش قدرت کشندگی این سلاح به سطحی از پیچیدگی فنی نیاز دارد که ممکن است مستلزم تغییر شکل شیمیایی و فیزیکی مواد رادیواکتیوی باشد که ایران توانسته است به دست آورد.»
اسکات روکر معاون رئیس برنامه امنیت مواد هستهای در سازمان ابتکار تهدید هستهای (NTI) نیز در خصوص قدرت تخریب احتمالی چنین سلاحی دیدگاه مشابهی دارد. او در پاسخ به این پرسش که قدرت تخریب چنین سلاحی در صورت استفاده احتمالی جمهوری اسلامی، چه تفاوتی با یک سلاح اتمی خواهد داشت، به دویچه وله فارسی میگوید: «استفاده از بمب کثیف برای هدف قرار دادن مقامهای بلندپایه اقدامی غیرمعمول خواهد بود. انفجار بمب کثیف، آلودگی پرتوزا را در محدودهای نسبتا کوچک پراکنده میکند، اما به تلفات انسانی قابلتوجهی منجر نمیشود. انفجار این بمب ابر قارچی ایجاد نمیکند و قدرت تخریب آن حتی به سطح قدرت تخریب یک سلاح هستهای نزدیک هم نمیشود.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
روکر که پیشتر مدیر بخش کاهش تهدیدات هستهای در شورای امنیت ملی ایالات متحده بوده و متخصص تروریسم هستهای و مسائل ایران است، با بیان این که “ایران توانایی ساخت بمب کثیف را دارد” به دویچه وله فارسی میگوید: «بمب کثیف وسیلهای ابتدایی است که در آن مواد منفجره متعارف با یک منبع بسیار پرتوزا ترکیب میشوند و ساخت آن پیچیدگی زیادی ندارد.» به گفته روکر، یک سلاح رادیولوژیک بسته به اندازه بمب، ممکن است منطقهای به وسعت چند بلوک شهری را برای سالها غیرقابل سکونت کند.
