“صحنه” پیش از پخش، متوقف شد. ماجرای استفاده از قطعه “قصه عشق” ابی در این برنامه، بهانهای شد تا در گفتوگو با صادق نوجوکی، آهنگساز و معترض به پخش اثرش و محسن شریفیان، از اعضای برنامه، حواشی بحثبرانگیز آن را بررسی کنیم.استفاده از قطعه خاطرهانگیز “قصه عشق” با صدای ابی در معرفی مسابقه موسیقی “صحنه”، پیش از آغاز پخش این برنامه، به موضوعی بحثبرانگیز تبدیل شد. ویدیویی از بخشی از این برنامه که با اجرای فرزاد فرزین و همخوانی جمعی از هنرمندان همراه بود، در شبکههای اجتماعی دستبهدست شد و در کنار استقبال گروهی از مخاطبان، موجی از انتقادها و اعتراضها را نیز به دنبال داشت.
واکنشها به این اتفاق از زوایای مختلفی مطرح شد. برخی رسانههای داخل ایران به انتخاب این قطعه انتقاد کردند و آن را تلاشی برای “عادیسازی همخوانی با خوانندگان لسآنجلسی” دانستند.
از سوی دیگر، گروهی از کاربران شبکههای اجتماعی با اشاره به ممنوعیت پخش آثار بسیاری از خوانندگان و آهنگسازان خارج از کشور در رسانههای رسمی ایران، استفاده از این قطعه را بدون کسب اجازه از صاحبان اثر، نوعی سوءاستفاده تلقی کردند. صادق نوجوکی، آهنگساز “قصه عشق” نیز رسما به استفاده از اثرش در این برنامه اعتراض کرد.
در این میان، گروه دیگری از کاربران، ساخت و پخش چنین برنامههایی را بخشی از تلاش برای “عادیسازی شرایط فرهنگی و اجتماعی مورد نظر حاکمیت” ارزیابی کردند.
با این حال، واکنشها تنها به انتقاد محدود نماند. بخشی از مخاطبان نیز پس از انتشار این تیزر کوتاه، از تولید چنین برنامههایی استقبال کردند و آن را دریچهای هرچند کوچک از امید برای جوانان دانستند که در شرایط دشوار و با توجه به اتفاقات اخیر ایران، اهمیت بیشتری پیدا میکند.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
در مقابل، برخی از عوامل و دستاندرکاران تولید برنامه نیز از زاویه دیگری به موضوع نگاه کردند. آنها با اشاره به محدودیتهای موجود، بر تلاش برای ادامه فعالیت و تولید برنامههای موسیقایی تاکید دارند و یادآور میشوند که “صحنه” محصول صداوسیما نیست، بلکه با سرمایه و مشارکت بخش خصوصی و برای پخش در بسترهای اینترنتی تولید شده است.
در این گزارش، در گفتوگو با صادق نوجوکی، آهنگساز “قصه عشق” و بسیاری از قطعات خاطرهانگیز دیگر و محسن شریفیان، خواننده، آهنگساز و از اعضای برنامه صحنه، سراغ دو روایت و دیدگاه متفاوت درباره این ماجرا رفتهایم؛ از اعتراض به استفاده از آثار موسیقی بدون کسب اجازه از صاحبان آنها تا نگاه هنرمندان حاضر در برنامه به ضرورت تولید چنین آثاری در شرایط کنونی ایران.
تفاوت میان اجرای آثار از سوی مردم و استفاده از آنها در تولیدات رسمی
صادق نوجوکی، آهنگساز قطعه قصه عشق، با تاکید بر اینکه برای استفاده از ساختهاش در این برنامه اجازهای نداده، میان اجرای آثارش از سوی مردم و استفاده از آنها در تولیدات رسمی تفاوت قائل است.
او در اینباره میگوید: «در سالهای اخیر فقط یک مورد بود که اجازه دادم در ایران از کارهایم در کنسرتی رسمی استفاده کنند. پس از درگذشت ناصر چشمآذر، همسرش از من خواست یکی دو قطعه از آهنگهایم را در اختیارشان بگذارم تا در کنسرتهایی اجرا کنند. من هم این اجازه را دادم و حتی نامه کتبی در اختیارشان گذاشتم؛ چون وزارت ارشاد گفته بود، باید اجازه کتبی آهنگساز را داشته باشند. در واقع، این کار هدیهای از طرف من بود.»
نوجوکی میگوید، به جز این مورد، به هیچکس دیگری اجازه استفاده از آثارش را نداده است و البته یادآور میشود، با اجرای آثارش از سوی مردم عادی در کوچه و خیابان هیچ مشکلی ندارد و خوشحال هم میشود که “نوازندگان آهنگهای او را در خیابان بنوازند یا در مدارس اجرا کنند و حتی در کلاسهای درس، آهنگهای او را آموزش دهند.”
اما تاکید میکند، “با استفاده از آثارش در برنامههای رسمی، سالنهای کنسرت یا تولید ویدیو، بدون اینکه اجازه گرفته شود، موافق نیست.”
شریفیان: برنامه “صحنه” محصول بخش خصوصی است
در سوی دیگر، محسن شریفیان، از زاویه متفاوتی به بازخوانی این قطعه نگاه میکند. او با تاکید بر اینکه اظهاراتش در این گفتوگو تنها به عنوان یکی از اعضای برنامه صحنه است و نه موضع رسمی تولیدکنندگان این برنامه میگوید: «درباره همخوانی قطعهای که بچهها خواندند، باید بگویم که همه هنرمندان برای ما فارغ از دیدگاههای سیاسیشان محترم هستند. مردم در نهایت هنرمندان و آرتیستها را دوست دارند. آن بخش موسیقی هم بخشی از خاطره جمعی ایرانیان است.»
این عضو برنامه صحنه در ادامه میگوید: «فکر میکنم هر هنرمندی دوست دارد، آثارش خوانده شود. البته درباره موضوع کپیرایت هم به نظرم باید به این نکته توجه کرد که اینجا بخشی کوتاه از یک اثر، توسط تعدادی از افرادی که خواننده حرفهای نیستند، بهصورت همخوانی اجرا شده است. مهمتر اینکه این قطعه تیتراژ برنامه نیست که قرار باشد بهطور مداوم تکرار شود؛ بخشی از برنامه است، همانطور که در برنامههای دیگر هم آثار هنرمندان مختلف اجرا میشود.»
دویچه وله فارسی را در تلگرام دنبال کنید
شریفیان با تاکید بر اینکه این برنامه استعدادیابی خوانندگی، محصول بخش خصوصی است و با سرمایه و امکانات غیردولتی تولید شده، میگوید: «برخی از هنرمندانی که در برنامههای اینچنین حضور دارند، حتی پیشتر ممکن است با خوانندگان مختلفی که ساکن ایران نیستند، همکاری داشتهاند و بعضی از آنها برای ابی، داریوش و معین ترانه و موسیقی ساختهاند. ما این آثار را با عشق همخوانی کردیم.»
نوجوکی البته معتقد است، “نمیتوان بدون روشنشدن ماهیت و سازوکار تولید چنین برنامههایی، ادعای استقلال آنها را پذیرفت” و میگوید: «مگر میشود چنین برنامهای را سازماندهی و تولید کرد، بدون اینکه از مجوزها و سازوکارهای لازم عبور کرده باشند؟ ممکن است عدهای تظاهر کنند که مستقل هستند اما من باور نمیکنم.»
بخش خصوصی که شریفیان به آن اشاره میکند، در واقع پلتفرم نمایش آنلاین فیلیمو، مجموعهای متعلق به شرکت خصوصی صباایده است که از سال ۱۳۹۳ فعالیت میکند و در زمینه پخش فیلم، سریال و برنامههای اختصاصی از طریق اینترنت فعالیت دارد.
فیلیمو زیرمجموعه صداوسیما نیست اما مانند دیگر پلتفرمهای نمایش خانگی در ایران، فعالیتش تابع مقررات و نظارت نهادهایی از جمله ساتراست.
و البته ساترا (سازمان تنظیم مقررات رسانههای صوت و تصویر فراگیر در فضای مجازی) در حال حاضر پس از حاشیههای فراوانی که برای برنامه صحنه ایجاد شده است، از فیلیمو شکایت کرده و اعلام شده است، “با دستور مقام قضایی این برنامه در موعد اعلامشده که ۹ آذر بود، پخش نخواهد شد.”
تلاش برای ادامه فعالیت موسیقایی با وجود محدودیتها
با وجود این محدودیتها و حواشی، شریفیان معتقد است، حضور هنرمندان در چنین برنامهای را باید در چارچوب تلاش آنها برای ادامه فعالیت موسیقایی در ایران دید. او در دفاع از بازخوانی آثار خوانندگان و آهنگسازان خارج از کشور، به تجربههای مشابه اشاره میکند و میگوید: «به یاد دارم در برنامه صداتو هم افراد شرکتکننده آثاری از استاد شماعیزاده، استاد روحانی و هنرمندان دیگر را میخواندند. بعدها پیامهای محبتآمیزی از برخی از این هنرمندان دریافت میکردیم که از بازخوانی آثارشان توسط جوانها استقبال میکردند.»
دویچه وله فارسی را در واتساپ دنبال کنید
او هدف از حضور گروه بزرگی از هنرمندان در برنامه صحنه به کارگردانی حامد جوادزاده را تلاش برای “بهتر کردن حال مردم میداند” و میگوید: «ما از درون ایران این کار از دستمان برمیآید؛ در شرایطی که پر از غم است، پر از گرانی است، پر از خودکشی است، پر از اخبار تکاندهنده است.»
شریفیان در عین حال به محدودیتهای بسیاری که بر هنرمندان در ایران اعمال میشود، اشاره دارد و ادامه میدهد: «کار من موسیقی و هنر است. ما از طریق هنر، تغییراتی را که دوست داریم در جامعه اتفاق بیفتد، دنبال میکنیم و مطالبهگر آن هستیم. خود من از نوازندگی زنان حمایت و نوازندگان زن را تشویق میکنم. دختر خودم هم یکی از آنهاست. با این حال، بارها با ممنوعیت فعالیت روبهرو شدهایم. همین چند وقت پیش در اهواز اجازه ندادند، زنان روی صحنه بروند و در حال حاضر هم در بسیاری از جاها ممنوعالکاریم. با این حال، معتقدم، نباید میدان را خالی کنیم.»
هنرمندان جوان میان اعتراض و خلق امید
اعتراضات و مطالبات مردم در سالهای اخیر، بهویژه از سوی نسل جوان، در کنار تغییراتی که در سبک زندگی و خواستههای جامعه شکل گرفته، فضای فرهنگی و هنری ایران را نیز تحت تاثیر قرار داده است. در چنین فضایی، تولید و پخش برنامههایی مانند صحنه را میتوان بخشی از تلاش برای پاسخدادن به نیاز جامعه به حضور و شنیدهشدن صداهای متنوعتر دانست؛ هرچند این تغییرات به معنای پایان محدودیتها نیست.
نکته قابل تامل اینکه بخشی از کسانی که در شکلگیری و تولید چنین برنامههایی نقش دارند، خود از همین نسل جواناند که مطالبات و اعتراضهای اجتماعی نیز از دل آن برآمده و برخی از اعضایش در جریان اعتراضات دیماه سال گذشته دچار حادثه و آسیب شدند.
شریفیان نیز با اشاره به همین موضوع میگوید: «در دیماه تعدادی از بچههایی که در برنامه صحنه بودند، دچار مشکل و حادثه شدند. به همین دلیل، در آن مقطع ضبط برنامه انجام نشد. تولید این برنامه به خاطر اتفاقات دیماه و جنگ دو سال طول کشید. در نهایت هدف ما این بود که تعدادی از هنرمندان در این برنامه معرفی شوند.»
او به کمبود امکانات در ایران اشاره کرده و میگوید: «در ایران امکانات زیادی برای انجام چنین کارهایی وجود ندارد. حالا تیمی پیدا شدهاند که شخصا دست به کار شدهاند و چنین پروژهای را پیش بردهاند. در نهایت، برنامه ضبط شد تا بتوانیم در این شرایط، حال بهتری به جامعه منتقل کنیم.»
نوجوکی: به بنبست رسیدهاند، میخواهند از آثار ما استفاده کنند؟
صادق نوجوکی اما از زاویهای دیگر به وضعیت اجتماعی و فرهنگی ایران نگاه میکند. او معتقد است با وجود تغییراتی که در سالهای اخیر در دل جامعه رخ داده، نمیتوان این تحولات را به حساب تغییر سیاستها و رویکردهای رسمی گذاشت. به گفته او، آنچه در برخی زمینهها تغییر کرده، حاصل تلاش و ایستادگی مردم، بهویژه نسل جوان، بوده است و نه تصمیم و اعلام رسمی حکومت.
او در اینباره میگوید: «این مردم هستند که با شجاعت و با هزینههای خودشان، حتی با پرداخت بهای جانشان، برای این تغییرات تلاش میکنند. من مخلص این جوانان هستم. دستشان را میبوسم و به آنها احترام میگذارم اما در تلویزیون حتی هنوز ساز را هم نشان نمیدهند و حجاب را هم بهطور رسمی، آزاد اعلام نکردهاند. هفتهای نیست که چند نفر کشته نشوند. این چه تغییری است؟»
او برای توضیح این موضع، به ماجرای حمیدرضا روحی اشاره میکند که ویدیویی از او پس از کشتهشدنش منتشر شد و در آن، سوار بر موتور، ترانه “امشب شب عشقه” از ساختههای نوجوکی را میخواند.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
نوجوکی با یادآوری این ماجرا، تاکید میکند که با این وضعیت و کشتاری که در سالهای اخیر در ایران رقم خورده است، “این حق قانونی اوست که نسبت به استفاده از آثارش از سوی حکومت اعتراض داشته باشد” و این اقدام را در امتداد رویکردی میداند که سالها پیش مانع فعالیت هنریاش در ایران شد.
او در این باره میگوید: «کاملا مشخص است که چرا بعد از این همه سال به فکر استفاده از این آهنگها افتادهاند. در سالهای اول انقلاب، ما به آنها التماس میکردیم که اجازه بدهند بمانیم و کار کنیم اما اجازه ندادند و ما را آواره کردند. حالا که به بنبست رسیدهاند، میخواهند از آثار ما استفاده کنند؟»
امید به تغییر یا نگرانی از عادیسازی؟
ماجرای “صحنه” را نمیتوان به تقابل یک طرف درست و طرف نادرست فروکاست؛ هر یک از طرفین از زاویه دید خود دلایلی برای موضعشان دارند. نوجوکی، بهعنوان آهنگساز، میگوید اثرش بدون اجازه او در یک تولید رسمی استفاده شده و اعتراض به این موضوع حق قانونی اوست.
شریفیان معتقد است، در شرایطی که هنرمندان در ایران با محدودیت و ممنوعیت روبهرو هستند، نباید میدان را خالی کرد و بخشی از مخاطبان نیز برنامههایی از این دست را دریچهای کوچک از امید برای جوانان میدانند.
در سوی دیگر، منتقدانی که پخش چنین برنامههایی را نوعی “عادیسازی” میدانند، آن را در بستر اعتراضات سالهای اخیر و هزینههایی که مردم، بهویژه جوانان، برای مطالباتشان پرداختهاند، ارزیابی میکنند. از نگاه آنها، بازخوانی یک ترانه خاطرهانگیز در برنامهای که زیر نظر نهادهای رسمی فعالیت میکند، ممکن است تصویری عادی از فضایی ارائه دهد که هنوز با آن فاصله دارند.
در نهایت، ماجرای “صحنه” پرسشهایی فراتر از معرفی یک برنامه موسیقی را پیش میکشد؛ حق صاحب اثر در برابر استفاده بدون اجازه از آثارش، امکان فعالیت هنری در شرایط محدودکننده و مرز میان ایجاد امید و عادیسازی وضعیت موجود. اما آنچه فعلا مشخص است، برنامه به دستور قضایی از پخش بازمانده و سرنوشت آن، در انتظار روشنشدن نتیجه شکایت ساترا از فیلیمو است.
