حمله اخیر اسرائیل به یک فرودگاه نظامی سوریه بار دیگر نشان داد که سوریه در حال تبدیل شدن به یکی از مهمترین صحنههای رقابت قدرتهای منطقهای است. در خط مقدم این رقابت اسرائیل و ترکیه قرار دارند.نمایندگان سوریه و اسرائیل آخر هفته گذشته بار دیگر با میانجیگری آمریکا، در اردن با یکدیگر دیدار و گفتوگو کردند. این نخستین دیدار آنها پس از چند ماه بود. هدف از این گفتوگوها، کاهش تنش میان دو کشور پس از حملات اخیر اسرائیل به خاک سوریه و نیز جلوگیری از کشیده شدن تنش میان اسرائیل و ترکیه به سوریه بود.
عامل تنش اخیر میان دو کشور، حمله اسرائیل در ۱۸ اوت به فرودگاه نظامی ابوظهور در استان ادلب بود. به گفته مقامهای سوری، باند فرودگاه و تأسیسات انبار در این حمله هدف قرار گرفتند، اما کسی کشته نشد. اسرائیل اعلام کرد که سوریه با فراهم کردن امکان استفاده نیروهای ترکیه از این فرودگاه، تفاهم امنیتی پیشین را نقض کرده یا در آستانه نقض آن بوده است. دمشق و آنکارا این اتهامات را رد کردهاند.
نکته قابل توجه اینکه آمریکا حمله شریک خود، اسرائیل، را “تشدید غیرضروری تنش” دانسته و از آن انتقاد کرده و بدین ترتیب، دستکم در سطح کلامی، آشکارا از دو شریک دیگر خود در آنکارا و دمشق حمایت کرده است.
آنچه مسلم است، اسرائیل حضور احتمالی نظامی ترکیه در سوریه را خط قرمز خود میداند. اینکه آیا استقرار نیروهای ترکیه در بلندمدت برنامهریزی شده یا حتی در آستانه اجرا بوده یا نه، روشن نیست. هیچ مدرک مستندی در این زمینه علناً ارائه نشده است.
دویچه وله فارسی را در واتساپ دنبال کنید
با این حال، خبرگزاری رویترز اوایل ۲۰۲۵، با استناد به منابع ناشناس، گزارش داده بود که ترکیه دستکم سه پایگاه هوایی در سوریه را بررسی کرده و احتمالاً قصد داشته در چارچوب یک پیمان دفاعی مشترک برنامهریزیشده، نیروهایی را در آنها مستقر کند. در آن زمان نیز اسرائیل حملاتی هوایی انجام داده بود.
اندیشکده آمریکایی “بنیاد دفاع از دموکراسیها” که نزدیک به اسرائیل محسوب میشود، در توضیح دلیل این حمله میگوید اسرائیل نگران آن است که آنکارا از حضور خود در سوریه “به عنوان بستری برای اعمال فشار بر اسرائیل یا تهدید آن” استفاده کند.
کشمکش بر سر نظم آینده
بنته شلر، کارشناس مسائل سوریه در بنیاد هاینریش بل، نزدیک به حزب سبزهای آلمان، معتقد است این توضیح کافی نیست. این کارشناس آلمانی میگوید: «تاکنون هیچ مدرکی مبنی بر این وجود ندارد که واقعاً قرار بوده باشد نیروهای ترکیه در آنجا مستقر شوند.»
به گفته او، ممکن است اسرائیل اطلاعات خاص خود را در اختیار داشته باشد. با این حال، این حمله را باید در چارچوب کلی سیاست اسرائیل در قبال سوریه و نقش منطقهای رو به گسترش ترکیه ارزیابی کرد.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
مارکوس اشنایدر، کارشناس بنیاد فریدریش ابرت، نزدیک به حزب سوسیال دموکرات آلمان، در بیروت، معتقد است کشمکشی بر سر قدرت و نفوذ در سوریه و فراتر از آن در جریان است.
به گفته اشنایدر، در پس این حمله بیش از هر چیز این پرسش نهفته است که نظم نظامی آتی در سوریه چه شکلی خواهد داشت. اسرائیل میخواهد سوریه را ضعیف نگه دارد، زیرا یک کشور مستقل که بر حریم هوایی خود کنترل داشته باشد، آزادی عمل نظامی اسرائیل را محدود خواهد کرد.
اشنایدر میگوید: «کریدور حمله به ایران از سوریه میگذرد.» از همین رو، به گفته او، یک سوریه مستقل میتواند از نظر راهبردی مانعی در برابر اسرائیل باشد.
بنته شلر میگوید افزایش نیاز اسرائیل به امنیت پس از ۷ اکتبر قابل درک است. افزون بر این، به گفته او، اسرائیل قطعاً تحول دیگری را نیز که ابعادی فراتر از سوریه دارد، با نگرانی دنبال میکند: «اسرائیل بیتردید میبیند که ترکیه اکنون میکوشد خود را به عنوان قدرت هژمون منطقه تثبیت کند.» از این رو، حمله به ابوظهور «بهوضوح پیامی به ترکیه نیز بوده است.»
ترکیه از احمد شرع، رئیس جمهور دوره انتقالی سوریه، حمایت میکند و خواهان سوریهای یکپارچه است. در تحلیلی از اندیشکده آمریکایی بنیاد کارنگی، این وضعیت به عنوان رقابتی راهبردی میان اسرائیل و ترکیه توصیف شده است: «شمال شرقی صحنهای مرکزی است که در آن دو دیدگاه راهبردی با انگیزههای خارجی درباره سوریه، با یکدیگر برخورد میکنند.» گروه بینالمللی بحران نیز سوریه را خط گسلی میان اسرائیل و ترکیه در حال قدرتگیری میداند.
روابط تازه با آمریکا
روابط تازه سوریه با آمریکا نوعی چشمانداز برای خود این کشور فراهم میکند؛ روابطی که بهرغم پیشینه اسلامگرایانه حاکم جدیدش احمد شرع، در حکم برخورداری دمشق از حمایت آمریکا است.
ایالات متحده در تابستان ۲۰۲۵ روند کاهش تدریجی تحریمها علیه سوریه را آغاز کرد و در نوامبر همان سال، دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، میزبان احمد شرع در کاخ سفید شد. این دو در حاشیه نشست ناتو در آنکارا در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز بار دیگر با یکدیگر دیدار کردند.
آمریکا در بهار سال جاری نیروهای نظامی خود را از سوریه خارج کرد و دوشنبه گذشته، ۲۴ اوت، نیز نام این کشور را رسماً از فهرست تروریسم خود حذف کرد.
نگاههای متفاوت به انگیزههای آنکارا
اما به نظر میرسد سوریه در مناقشه کنونی بیش از هر چیز ناگزیر است به خود اتکا کند؛ حتی در رابطه با ترکیه. با این حال، از نظر مارکوس اشنایدر، حضور احتمالی ترکیه در سوریه را نمیتوان با حضور پیشین ایران در این کشور در دوران حکومت اسد مقایسه کرد.
اشنایدر، برخلاف دیدگاه موجود در اسرائیل، معتقد است آنکارا بیش از هر چیز به ثبات سوریه و تأمین امنیت مرزهای جنوبی خود علاقهمند است. او میگوید: «این تصور مضحک است که ترکیه، به عنوان یک کشور عضو ناتو، به قدرت هستهای اسرائیل حمله کند.» به باور او، مشکل اصلی این است که اسرائیل به شکلی فزاینده ترکیه را یک رقیب راهبردی میبیند و از تواناییهای این کشور، نیات خصمانهای استنباط میکند.
بنته شلر میگوید احمد شرع در سیاست خارجی هر جا که بتواند، در پی کسب حمایت است. به گفته او: «ترکیه در ماههای گذشته بیش از پیش به جمع کشورهایی پیوسته که دمشق مشخصاً از آنها انتظار کمک دارد.»
از نظر این کارشناس آلمانی، موضوع فقط امنیت نیست؛ آنکارا میخواهد نفوذ منطقهای خود را گسترش دهد و در عین حال به آرامش در مرز مشترک دو کشور نیز علاقهمند است. از این رو، پرسش اصلی این است: چه کسی در آینده نظم امنیتی سوریه را تعیین خواهد کرد؟
اسرائیل پس از سقوط اسد یک منطقه امنیتی در شمال بلندیهای جولان ایجاد کرده و بارها اهدافی را در سوریه مورد حمله قرار داده است. بر اساس تحلیلی از بنیاد کارنگی، مطالبه ایجاد چنین منطقه حائلی عمیقاً در تفکر امنیتی اسرائیل ریشه دارد؛ اما نیتی که برخی تحلیلگران، مبنی بر تجزیه دائمی سوریه به منظور ضعیف نگهداشتن آن، به اسرائیل نسبت میدهند، چندان روشن و قطعی نیست.
اندیشکده آمریکایی “بنیاد دفاع از دموکراسیها” بر نکته دیگری تأکید دارد و به بدبینی اسرائیل نسبت به ارتش جدید سوریه و حمایت ترکیه از آن اشاره میکند.
در مقابل، مارکوس اشنایدر میگوید: «حکومت جدید سوریه از همان ابتدا، با وجود خاستگاه ایدئولوژیکاش، دست دوستی به سوی اسرائیل دراز کرده است.» از نظر این کارشناس آلمانی، دمشق خواهان جنگ با اسرائیل نیست، اما در پی بازپسگیری حاکمیت ملی خود است. دقیقاً همین خواسته است که با حضور نظامی اسرائیل و خطوط قرمز این کشور در تضاد قرار میگیرد.
نیاز به مهارت در مذاکره
بر اساس جمعبندی بنته شلر، سوریه میان دو همسایه قدرتمند نظامی قرار گرفته که نه به حاکمیت آن و نه به تمامیت ارضیاش احترام میگذارند.
او میگوید: «از همین رو، اکنون همه چیز به مهارت احمد شرع در مذاکره بستگی خواهد داشت؛ او چگونه میتواند در برابر این دو همسایه از حاکمیت سوریه دفاع کند و واقعاً راهی مستقل برای سوریه بیابد؟» اما به گفته این کارشناس، ضعف سوریه فقط ناشی از برتری نظامی دیگران نیست؛ این کشور ابتدا باید یک نظم سیاسی پایدار و قابل اتکا ایجاد کند.
حید حید، پژوهشگر علوم سیاسی، نیز در تحلیلی برای اندیشکده بریتانیایی چتمهاوس بر همین نکته تأکید میکند و میگوید موفقیتهای احمد شرع در سیاست خارجی نباید این واقعیت را پنهان کند که بسیاری از مناقشات داخلی سوریه همچنان حلنشده باقی ماندهاند.
این پژوهشگر سوریهای میافزاید: «از این منظر، بزرگترین آسیبپذیری سوریه نه در مرزهای آن، بلکه در درون آن است.» به گفته او، هرچه دمشق کمتر بتواند به اجماعی مشروع دست یابد، فضای مانور قدرتهای خارجی نیز بیشتر خواهد شد.
