در حالی که عمان میان آمریکا و ایران میانجیگری میکند، ترامپ این کشور حاشیه خلیج فارس را به بمباران تهدید کرده است. علت، اختلاف بر سر تنگه هرمز و چگونگی اداره آن در آینده است. وضعیت برای عمان روزبهروز حساستر میشود.«اگر عمان سر راه ما قرار بگیرد، آن را با خاک یکسان خواهیم کرد.» دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، اوایل این هفته با چنین کلمات تندی عمان را تهدید کرد. او در گفتوگویی تلفنی با تری یینگست، خبرنگار فاکسنیوز، افزود: «من هیچ ضربالاجلی ندارم، عجلهای هم ندارم.» یینگست به نقل از رئیس جمهور آمریکا میگوید ایران باید پرچم سفید تسلیم را برافرازد.
ترامپ با این سخنان به تلاشهای دیپلماتیک عمان برای دستیابی به توافقی با ایران درباره تردد کشتیها از تنگه هرمز واکنش نشان داد. این کشور از مدتها پیش نقش میانجی میان آمریکا و ایران را ایفا میکند. عمان در این نقش برای دستیابی به راهحلی دیپلماتیک تلاش میکند که هدف آن بازگشایی تنگه هرمز به روی کشتیرانی بینالمللی است.
اندکی پیش از این، مقامهای ایرانی اعلام کرده بودند که به انعقاد توافقی با عمان درباره تردد کشتیها نزدیک شدهاند. مبنای این مذاکرات، تفاهمنامه میان آمریکا و ایران بود که در ۱۷ ژوئن منعقد شد. طبق این تفاهمنامه، ایران بایستی به مدت ۶۰ روز برای عبور امن و بدون دریافت عوارض از کشتیهای تجاری تلاش میکرد. با این حال، این تفاهمنامه اکنون عملاً از میان رفته است.
دویچه وله فارسی را در واتساپ دنبال کنید
پس از آن قرار بود ایران و عمان درباره نحوه اداره تنگه هرمز در آینده و ارائه خدمات دریایی در این آبراه بینالمللی تصمیمگیری کنند. همین بند اکنون زمینه اصلی مذاکرات جاری را تشکیل میدهد.
راهحلی برای حفظ آبرو
بر اساس تحلیلی از اندیشکده چتم هاوس، دقیقاً همین موضوع یکی از محورهای اصلی مناقشه است. ممکن است ایران عبارت مربوط به “حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی” را به این معنا تفسیر کرده باشد که واشنگتن ادعای ایران برای اعمال کنترل بیشتر بر این تنگه را پذیرفته است.
چتم هاوس این تفسیر را از منظر حقوق بینالملل قابل دفاع نمیداند: به گفته این اندیشکده، حقوق حاکمیتی نه شامل محدود کردن تردد بینالمللی میشود و نه شامل دریافت عوارض.
چتم هاوس میگوید: «نه کنترل عبور و مرور توسط ایران و نه دریافت عوارض از سوی ایران میتواند مطرح باشد.» با این حال، «راهحلی برای حفظ آبرو با دریافت عوارض محدود میتواند امکانپذیر باشد»؛ عوارضی که به گفته این اندیشکده، بر اساس هزینههای واقعی تأمین امنیت کشتیرانی، حفاظت در برابر آسیبهای زیستمحیطی و دیگر هزینههای متعارف تعیین شود.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
اینکه چنین سازوکاری دقیقاً چه شکلی میتواند داشته باشد، محل اختلاف است. چتم هاوس مدیریت مشترک برخی خدمات دریایی از سوی ایران و عمان را به عنوان یک مصالحه احتمالی مطرح میکند. در مقابل، “مؤسسه مطالعات جنگ” هشدار میدهد که ایران ممکن است بکوشد نفوذی را که از طریق ایجاد اختلال در کشتیرانی به دست آورده، به شکل دائمی در سازوکار اداره این آبراه تثبیت کند.
کنترل بر تردد کشتیها برای ترامپ نیز اهرم فشار مهمی علیه ایران است. او با تمدید تفاهمنامه مخالفت میکند. به گزارش بیبیسی، ترامپ دوشنبه گذشته به پرسش یکی از خبرنگاران این شبکه مبنی بر اینکه آیا خواهان تمدید این تفاهمنامه است، پاسخ “نه” داد.
بدینترتیب ترامپ تهدیدهای ماه مه خود را تکرار کرد. او در اواخر آن ماه تهدید کرده بود که اگر عمان بخواهد همراه با ایران کنترل تنگه هرمز را در دست بگیرد، آمریکا علیه این کشور دست به حمله نظامی خواهد زد.
پیش از این، تلویزیون حکومتی ایران از پیشنویس غیررسمی توافقی خبر داده بود که بر اساس آن ایران و عمان قرار بود به طور مشترک تردد در تنگه هرمز را مدیریت کنند. ترامپ در آن زمان در واکنش گفته بود: «عمان مثل بقیه رفتار خواهد کرد، وگرنه مجبور میشویم منفجرش کنیم.»
عمان؛ میانجی سنتی
تهدید اخیر ترامپ نیز متوجه کشوری است که دهههاست کانالهای دیپلماتیک را در خاورمیانه باز نگه داشته است. مارکوس اشنایدر، مدیر پروژه منطقهای صلح و امنیت در خاورمیانه در “بنیاد فریدریش ابرت” در بیروت، ماه مه گذشته در گفتوگو با دویچه وله گفته بود: «عمان به شکل سنتی همواره نقش میانجی میان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس و ایران را ایفا کرده است.» به گفته او، در میان کشورهای حاشیه خلیج فارس، عمان همواره نزدیکترین روابط را با تهران داشته است.
بیشتر بخوانید: توافق ایران و عمان؛ آیا ایران میتواند در تنگه هرمز عوارض بگیرد؟
اشتفان لوکاس، بنیانگذار مؤسسه تحلیلی−پژوهشی “میدل ایست مایندز”، نیز ویژگی متمایز عمان را در همین امر میبیند. لوکاس در ماه مه به دویچه وله گفته بود: «عمان یکی از معدود کشورهای باقیمانده در منطقه است که هنوز با تقریباً همه طرفهای درگیر روابط نسبتاً باثباتی دارد.»
موقعیت جغرافیایی کلیدی
عمان به دلیل قرار گرفتن در ضلع جنوبی تنگه هرمز، موقعیتی کلیدی دارد. این کشور در عین حال روابط خوبی با واشنگتن و تهران دارد و به همین دلیل بارها محل برگزاری گفتوگوهای محرمانه بوده است. اوایل همین سال جاری نیز مذاکراتی میان آمریکا و ایران در این کشور برگزار شد که به دلیل بیاعتمادی عمیق دو طرف شکست خورد.
وضعیت برای عمان حساس است. این کشور میکوشد نقش خود را به عنوان میانجی بیطرف حفظ کند، اما بیش از پیش در حال گرفتار شدن میان طرفهای درگیر است. اشنایدر در ماه مه گفته بود: «از زمان آغاز جنگ، عمان یکی از کشورهای حاشیه خلیج فارس بوده که بیش از همه برای تنشزدایی تلاش کرده است.» به گفته او، عمان نیز مانند دیگر کشورهای منطقه بیم آن دارد که به این درگیری کشیده شود.
مخالف هرگونه تشدید تنش
عربستان سعودی و امارات متحده عربی سالهاست که نسبت به نقش ویژه عمان نگاه و احساسی دوگانه دارند. در عین حال، در میان کشورهای حاشیه خلیج فارس این دیدگاه بیش از پیش در حال تقویت شدن است که دستیابی به ثبات پایدار نه در تقابل با ایران، بلکه تنها با مشارکت این کشور امکانپذیر است.
مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، عبارتی رایج در میان سیاستمداران منطقه را چنین نقل میکند: «ایران آمده است تا بماند.» به گفته این مرکز، پیوندهای اقتصادی میتوانند در درازمدت مؤثرترین شکل بازدارندگی باشند.
این تحول برای عمان از اهمیت ویژهای برخوردار است. این کشور از داشتن روابط باثبات با بیشترین شمار ممکن از بازیگران سود میبرد. اشنایدر در ماه مه گفته بود: «بهویژه عمان، به دلیل موقعیت جغرافیاییاش در تنگه هرمز، خود را به شکل خاصی در معرض خطر میبیند.» به همین دلیل، به گفته او، مسقط منفعتی جدی در جلوگیری از هرگونه تشدید بیشتر تنشها دارد.
